Brandveiligheid voor monumentale gebouwen

Publicatie datum
Paragrafen
 
Jaarlijks breekt er in Nederland gemiddeld 30 tot 40 keer brand uit in een monumentaal gebouw. Helaas in sommige gevallen met onherstelbare schade als gevolg. Authentieke bouwwerken en eeuwenoude kunstobjecten zijn immers onvervangbaar. Voor monumentale gebouwen en kostbare collecties kan een brand dus grote gevolgen hebben. Wat zijn de risico en hoe kunnen we monumentale gebouwen en kostbare collecties tegen brand beschermen?

Brandrisico’s

Iedere situatie is uniek. Toch zijn er een aantal brandrisico’s waar veel monumentale gebouwen en andere historische bouwwerken mee te maken hebben. We lichten deze risico’s kort toe:

1.    Materiaalgebruik

Tegenwoordig worden er strenge eisen gesteld aan de (on)brandbaarheid van bouwmaterialen. Naast steen werd er vroeger ook veel gebouwd met hout, riet, en andere brandbare materialen. Deze materialen kom je dus in veel historische gebouwen tegen. Daarnaast is er nog de aankleding. Bezoek een willekeurig kasteel of oud landgoed en je vindt houten meubilair, dikke stoffen gordijnen en tapijten als wandbekleding. Een fraai gezicht, maar niet bepaald bevorderlijk voor de brandveiligheid.

2.    Brandgevaarlijke elektrische voorzieningen

Bij oude gebouwen is de kans groter dat je oude elektrische voorzieningen tegen komt. Beschadigde bedrading in combinatie met achterstallig onderhoud is een recept voor kortsluiting, met mogelijk brand als gevolg. Oude en/of slecht onderhouden elektra kan dus een risico vormen.

3.    Brandgevaarlijke werkzaamheden

Tijdens een restauratie of renovatie is er verhoogd risico op brand. Met name wanneer er brandgevaarlijk werk (zoals dakdekken) wordt verricht of bij werkzaamheden waar vonken bij vrijkomen. Werkzaamheden zijn dan ook een veelvoorkomende brandoorzaak voor historische gebouwen.

Lager veiligheidsniveau

Monumentale gebouwen zijn niet alleen bijzonder vanwege hun bouwstijl, maar ook op heb gebied van wetgeving op sommige gebieden anders behandeld. In Nederland zijn de brandveiligheidsvoorschriften voor nieuwe en bestaande gebouwen in het Bouwbesluit opgenomen. Het niveau bestaande bouw geldt daarbij als absoluut minimum waar ieder gebouw aan moet voldoen.

Voor monumenten wordt er echter een uitzondering gemaakt. Het aanbrengen van voorzieningen zoals brandwerende scheidingen of installaties heeft in sommige gevallen een beperkt effect, terwijl de impact daarvan op het bouwwerk groot is. In die gevallen hoeven monumentale gebouwen niet aan de Bouwbesluit eisen te voldoen. Dit betekent dat monumenten in de praktijk soms een lager veiligheidsniveau hebben dan voor andere gebouwen wettelijke wordt toegestaan.

Als kans en risico’s samen komen

Pak het bovenstaande samen en er ontstaat een in potentie gevaarlijke combinatie. Wanneer er brand in een monumentaal pand ontstaat kan deze zich vaak in een razendsnel tempo ontwikkelen en uitbreiden.

De afgelopen jaren hebben we de gevolgen helaas een aantal keer moeten aanschouwen. In 2018 werd het Nationale Museum van Brazilië in Rio de Janeiro grotendeels door brand verwoest. Vrijwel de gehele museumcollectie van 20 miljoen stukken ging daarbij verloren. De schade was zo groot dat deze niet eens in een geldbedrag uit te drukken is.

monumentaal gebouw

Uitdaging

De brandbeveiliging van monumentale gebouwen is een uitdaging. Er zijn verschillende aspecten waar rekening mee gehouden moet worden. Wellicht de grootste uitdaging is om de esthetiek van het pand zo min mogelijk aan te tasten. Waar het bij een bestaande winkel of hotel vaak mogelijk is om kleine bouwkundige aanpassingen doen, is dat bij een monument meestal geen optie. Daarnaast hebben maatregelen soms weinig effect door de bouwkundige kenmerken van het gebouw. Een ander belangrijk aandachtspunt is dat monumentale gebouwen en kostbare collecties niet alleen gevoelig zijn voor brand- en rookschade, maar vaak ook voor de nevenschade die bij een blussing kan ontstaan.

Welke benadering?

Brandveiligheid is eigenlijk altijd maatwerk, maar bij historische gebouwen is er geen andere optie. Er zijn in elke situaties mogelijkheden om de brandveiligheid te verbeteren. Als we kijken naar de maatregelen die genomen kunnen worden om deze bouwwerken te beschermen, dan zijn er in hoofdlijnen twee opties:

1.     Beperk de gevolgen

Traditioneel ligt de focus op het beperken van de gevolgen van een brand. Maatregelen zijn bijvoorbeeld compartimentering en installatietechnische voorzieningen, zoals een brandmeldinstallatie of sprinklers. Tegenwoordig behoort ook watermist tot de mogelijkheden. Een watermist systeem biedt als belangrijk voordeel dat de installatie in de meeste gevallen op de drinkwaterleiding kan worden aangesloten en er hierdoor geen aparte watervoorziening nodig is. Daarnaast zijn de leidingen een stuk dunner in vergelijking met een sprinklerinstallatie. Hierdoor heeft de installatie een beperkte impact op het gebouw. De zichtbaarheid van deze installaties is te beperken, maar niet volledig weg te nemen.

2.     Pak risico’s aan

Wanneer compartimentering of technische voorzieningen niet mogelijk zijn, dan is het verstandig om te kijken naar de brandrisico’s. Door middel van een risico-inventarisatie kunnen alle brandrisico’s in kaart worden gebracht. Vervolgens kan voor elk van deze risico’s worden bepaald welke mogelijkheden er zijn om de kans op brand terug te dringen. Voorbeelden zijn extra controles van de elektrische voorzieningen of het vervangen van oude verlichting voor veiligere (en duurzamere) LED verlichting.